Wat is volatiliteit?

De gebruikelijke maat is de standaarddeviatie (Engels: standard deviation): hoe ver de rendementen gemiddeld van hun eigen gemiddelde afwijken. Een fonds dat het ene jaar 30% stijgt en het volgende 20% daalt, is veel volatieler dan een fonds dat twee keer 5% haalt, ook al is het gemiddelde gelijk.

Volgen rendementen ruwweg een klokvorm, dan ligt het rendement in ongeveer twee op de drie jaren binnen één standaarddeviatie van het gemiddelde, en in negentien op de twintig binnen twee. Echte rendementen kunnen scheef verdeeld zijn en extreme uitschieters hebben. De Europese rekenmethode voor de risicoklasse in het essentiële-informatiedocument (Eid) houdt ook rekening met scheefheid en kurtosis.

Historische volatiliteit bereken je uit koersen uit het verleden. Impliciete volatiliteit is de beweeglijkheid die de markt verwacht, afgeleid uit de prijzen van opties.

De VIX van de Amerikaanse beursgroep Cboe, ook wel de angstindex genoemd, bestaat sinds 1993. Hij leidt uit de prijzen van opties op de S&P 500 af hoeveel beweeglijkheid de markt de komende 30 dagen verwacht, uitgedrukt op jaarbasis. Een VIX van 20 staat voor ongeveer 20% per jaar, omgerekend zo'n 5,8% per maand (20 gedeeld door de wortel van 12).

Volgens de dagkoersen van Cboe sloot de VIX sinds 1990 gemiddeld op 19,4. Het record is een slotstand van 82,69 op 16 maart 2020; op 28 september 2026 sloot hij op 16,07.

De VSTOXX doet hetzelfde voor Europa, met opties op de EURO STOXX 50. Beide indexen meten verwachte schommelingen, geen richting: een hoge stand betekent dat de markt grote bewegingen verwacht, niet per se dalingen.

In het Eid van een fonds of ETP staat een risicoklasse van 1 tot 7. Bij weinig kredietrisico is dat de marktrisicoklasse, die volgens de Europese regels afhangt van de volatiliteit op jaarbasis: klasse 2 staat voor 0,5% tot 5%, klasse 4 voor 12% tot 20% en klasse 6 voor 30% tot 80%. Het ongunstige en het gunstige scenario in het Eid tonen de slechtste en de beste uitkomst na een jaar in de afgelopen tien jaar.

Cijfers na kosten, uit het Eid van elk product (2026). Valutarisico telt in de risicoklasse niet mee: belegt een product in dollars, dan kan je rendement in euro's anders uitvallen.

Nee. Een koersdaling is een verlies op papier; definitief wordt het pas als je tegen die lagere koers verkoopt. Blijvend verlies ontstaat vooral als een bedrijf failliet gaat, of als je moet verkopen omdat je het geld nodig hebt. Tegen het eerste helpt spreiding, tegen het tweede een buffer en een langere horizon.

Hoe langer je belegt, hoe minder het gemiddelde rendement per jaar schommelt. In het Eid van IWDA lopen het ongunstige en het gunstige scenario na één jaar uiteen van −19,5% tot +54,2%, na vijf jaar van +3,7% tot +16,2% per jaar. Een garantie is dat niet: het stressscenario voor extreme marktomstandigheden komt na vijf jaar uit op −17,4% per jaar. Welk risico bij je past, lees je bij risicoprofiel.

Stel: je belegt €10.000 in een fonds met een gemiddeld rendement van 7% per jaar en een volatiliteit van 15%. Beide cijfers zijn aannames, geen verwachting.

Volatiliteit kost ook groei. Twee beleggingen van €10.000 halen allebei gemiddeld 5% per jaar:

• A: twee keer +5%. Na twee jaar heb je €11.025.
• B: eerst +30%, dan −20%. Na twee jaar heb je €10.400.

B groeit maar met ongeveer 2,0% per jaar. Hoe groter de schommelingen, hoe groter dat verschil; zie ook samengestelde rente.

Het Eid. Je krijgt het Eid voordat je een product koopt, en het moet in het Nederlands zijn; de AFM ziet hierop toe. Volgens het Eid zelf is de risicoklasse niet gegarandeerd en kan die veranderen, en is ook de laagste klasse niet zonder risico.

Belasting. In box 3 telt de waarde van je beleggingen op 1 januari. Schommelingen in de loop van het jaar maken voor de heffing niet uit: over 2026 geldt voor beleggingen een forfaitair rendement van 6,00%. Was je werkelijke rendement lager, bijvoorbeeld na een flinke daling, dan kun je dat aantonen met de tegenbewijsregeling. Daarin tellen ook koersdalingen mee van beleggingen die je nog niet hebt verkocht.

Handelsonderbrekingen. Euronext legt de handel in een aandeel automatisch minstens drie minuten stil als de koers te snel beweegt. Voor aandelen uit de AEX ligt die grens op 3% ten opzichte van de laatste koers of 8% ten opzichte van de referentiekoers van die dag; voor andere aandelen op 5% en 10%.